Hufiec Milanówek

Szare Szeregi


Fot. Łukasz Smoleń

zdjęcie ze strony:https://graedu.pl/content/2557p.html

Z inicjatywy druha Zygmunta Mieszczaka ps. „Tadek”, harcerza Szarych Szeregów, żołnierza 52. Plutonu AK, ufundowany został kamień z tablicą poświęconą pamięci członków Szarych Szeregów – najmłodszych żołnierzy Armii Krajowej, odsłoniętą 11.11 2007, umiejscowioną na początku ulicy Szarych Szeregów.


Nadanie ulicy imienia Szarych Szeregów nastąpiło na mocy uchwały Rady Miasta Milanówka nr 189/XVII/04 z dn. 26 sierpnia 2004 r.


Tekst ze strony: https://graedu.pl/content/2557p.html

Szare Szeregi

Harcerstwo konspiracyjne dzieliło się na dwa oddzielne piony: Organizację Harcerzy i Organizację Harcerek.
Konspiracyjna Organizacja Harcerzy została powołana 27 września 1939 w Warszawie przez grono członków Naczelnej Rady Harcerskiej w mieszkaniu Stanisława Borowieckiego, Szefa Głównej Kwatery Męskiej, przy ul. Noakowskiego 12.
Przez cały okres swej działalności Szare Szeregi współpracowały z Delegaturą Rządu Rzeczypospolitej Polskiej na Kraj oraz Komendą Główną AK. Rozkaz Komendanta Głównego AK Nr 129 z 16 marca 1942 r. ustalił, że: "... członkowie Szarych Szeregów, którzy wejdą do zespołów konspiracyjnych, będą uważani bez względu na wiek za żołnierzy." Szare Szeregi były organizacją współdziałającą z AK, ale nie podporządkowaną. Był to w czasie wojny jedyny taki przypadek, Szare Szeregi zachowały swą pełną suwerenność.
Od jesieni 1938 r. w Polsce działało Pogotowie Wojenne Harcerek, które w przypadku wybuchu wojny miało zastąpić struktury ZHP.
Organizacja Harcerek przyjęła kryptonim "Związek Koniczyn" (od 1943 "Bądź Gotów") - komendantką przez całą okupację była hm. Józefina Łapińska. Organizacja Harcerek współpracowała z jawnie działającymi organizacjami społecznymi, takimi jak: Polski Czerwony Krzyż czy Rada Główna Opiekuńcza. Oprócz przygotowania do służby wojskowej (przeszkolenie do służby sanitarnej i łącznościowej) pamiętano o pracy wychowawczej.
Kryptonim "Szare Szeregi" został zapoczątkowany w Wielkopolsce, później rozciągnięty na całą Organizację Harcerzy, a z czasem przyjęty przez całe harcerstwo konspiracyjne.
Przy Kwaterze Głównej Szarych Szeregów działała od 1940 r. żeńska Grupa Wykonawcza Łączniczek i Kolporterek podległa Mirosławowi Cieplakowi „Giewontowi”; była to ok. 50 – osobowa grupa harcerek (w 1944), powstała z kręgu starszoharcerskiego przy 54 Warszawskiej Drużynie Harcerskiej, a następnie z utworzonej 54 Żeńskiej Drużyny Harcerskiej im. Władysława Jagiełły. Jej drużynową przez cały czas okupacji była Romana Łukaszewska „Ewa”. Głównym zadaniem tego zespołu był kolportaż prasy konspiracyjnej Szarych Szeregów.
W Powstaniu Warszawskim harcerki uczestniczyły głównie jako sanitariuszki i łączniczki, przydzielane bezpośrednio do oddziałów. Włączano je do obsługi poczty powstańczej, kolportażu prasy Szarych Szeregów i opieki nad dziećmi. Organizowały też służbę sanitarną w schronach, a poza Warszawą pomagały uchodźcom.

Struktura Szarych Szeregów

Organizacja harcerzy opierała się na strukturze przedwojennego ZHP, posługiwano się kryptonimami:
  • Główna Kwatera – pasieka
  • chorągwie – ule
  • hufce – roje
  • drużyny – rodziny
  • zastępy – pszczoły.
Na czele organizacji harcerzy stał Naczelnik z Główną Kwaterą Pasieką. Naczelnicy Szarych Szeregów:
  1. Florian Marciniak (27 września 1939 – 6 maja 1943)
  2. Stanisław Broniewski (12 maja 1943 – 3 października 1944)
  3. Leon Marszałek (3 października 1944 – 18 stycznia 1945)
Główna Kwatera kierowała w okresie najpełniejszego rozwoju pracą 20 chorągwi harcerskich.
Pięć chorągwi obejmowało tereny zachodnie włączone do Rzeszy: Pomorska, Wielkopolska, Łódzka Zagłębiowska, Śląska. Jedna chorągiew skupiała przebywających na terenie Generalnego Gubernatorstwa harcerzy z terenów zachodnich (ul „Chrobry”). Całością prac tych 6 chorągwi kierował Wydział Zachodni („Z”) Głównej Kwatery.
Wydział Wschodni („W”) kierował pracą 5 chorągwi na terenach wschodnich: Białostocką, Wileńską, Poleską, Nowogródzką, Wołyńską oraz 1 chorągwią skupiającą przebywających na terenie Generalnego Gubernatorstwa harcerzy z ziem wschodnich (ul „Złoty”).
Na terenie Generalnego Gubernatorstwa pracowało 8 chorągwi: 4 z nich stanowiły Polskę Centralną („C”): Warszawska, Mazowiecka, Radomska, Lubelska.
Cztery chorągwie stanowiły Polskę południową („P”): Kielecka, Częstochowska, Krakowska, Lwowska.
Łączność z chorągwiami oraz nadzór nad ich pracą sprawowali wizytatorzy podlegli bezpośrednio lub przez wydział zachodni i wschodni Szefowi Głównej Kwatery. Szefowie GK: Eugeniusz Stasiecki, Edward Zürn, Kazimierz Grenda.

Podział Młodzieży

Stan liczebny organizacji harcerzy, zmieniający się w poszczególnych okresach, na dzień 1 maja 1944 wynosił 8359 członków. Organizacja Harcerzy obejmowała (ze względów konspiracyjnych) początkowo jedynie młodzież powyżej 17 lat. Z czasem z powodu naporu młodych i konieczności zajęcia się nimi, rozpiętość wieku zwiększono. Z punktu widzenia programowego i metodycznego podzielono wówczas (najwcześniej w Warszawie – 3 listopada 1942) młodzież na 3 grupy:

  • Zawiszacy – 12-14 lat. Drużyny „Zawiszy” nie brały w zasadzie udziału w walce bieżącej. Natomiast przygotowywały się do pełnienia służby pomocniczej, a nauką na tajnych kompletach – do odbudowy Polski po wojnie. Spośród służb pomocniczych, pełnionych w okresie „przełomu”, najbardziej znana jest zorganizowana w czasie powstania warszawskiego Harcerska Poczta Polowa.
  • Bojowe Szkoły (BS) – 15-17 lat. Drużyny „BS” pełniły służbę w małym sabotażu, będącym akcją propagandową skierowaną do ludności polskiej (w Warszawie w ramach organizacji „Wawer-Palmiry”). Akcja obejmowała pisanie na murach, rozlepianie afiszy i nalepek, rozdawanie ulotek, kolportaż fikcyjnych dodatków nadzwyczajnych do gazet, podłączanie się do niemieckich megafonów, zrywanie niemieckich flag, usuwanie z wystaw i gablot niemieckich fotografii, gazowanie kin. Wykonywana przez drużyny BS akcja „N” była destrukcyjną akcją propagandową, skierowaną do Niemców, polegającą głównie na podrzucaniu dywersyjnych ulotek i gazetek. Drużyny BS uczestniczyły w akcji „WISS” („Wywiad – Informacja Szarych Szeregów”), polegającej na obserwacji niemieckich wojsk i ich ruchów. W ramach przygotowań do „przełomu” drużyny BS przechodziły przeszkolenie wojskowe, otrzymywały przydziały do jednostek AK (np. jako poczty dowódców, oddziały łączności i oddziały rozpoznawcze). Do okresu odbudowy przygotowywali się chłopcy z BS, podobnie jak z „Zawiszy”, ucząc się. W Powstaniu Warszawskim walczyli w Śródmieściu jako kompania, a w innych dzielnicach jako plutony piechoty.
  • Grupy Szturmowe (GS) – powyżej 18 lat. Drużyny „GS”, podporządkowane „Kedywowi” (Kierownictwu Dywersji) AK, pełniły służbę w „wielkiej dywersji”.
    W Warszawie w sierpniu 1943 utworzono z nich batalion „Zośka”, którego trzecią kompanię wydzielono do zadań specjalnych („Agat”, później „Pegaz”). Wiosną 1944 powstał z niej batalion Parasol. Oddziały GS wykonały wiele akcji bojowych, w tym wysadzanie mostów kolejowych, pociągów, odbijanie więźniów, zamachy na funkcjonariuszy aparatu terroru. Inne oddziały GS (np. Chorągwi Radomskiej i Krakowskiej) walczyły w oddziałach partyzanckich oraz prowadziły sabotaż kolejowy. Do „przełomu” oddziały GS przygotowywały się przez szkolenie w szkołach podchorążych (m.in. prowadzona przez Szare Szeregi Szkoła Podchorążych Rezerwy Piechoty „Agricola”) i szkolenie na kursach niższych dowódców (motorowe i saperskie). Do okresu odbudowy powojennej drużyny GS przygotowywały się kończąc naukę szkolną, podejmując tajne studia wyższe oraz samokształcenie (w tym tematykę tzw. ziem postulowanych). W okresie „przełomu” wiele oddziałów GS brało udział w walkach oddziałów AK, w tym w marszu na pomoc Warszawie. W Powstaniu Warszawskim bataliony „Zośka” i „Parasol” walczyły na Woli, Starówce i Czerniakowie, ponosząc straty sięgające 80%. Kompania „Rudy” batalionu „Zośka” została nazwana przez Komendanta Głównego AK najlepszą kompanią Armii Krajowej. Batalion „Wigry” walczył na Woli i Starówce.

Podstawowe zasady

Członków organizacji obowiązywało przedwojenne Prawo i Przyrzeczenie harcerskie. Przyrzeczenie uzupełniono dodatkową rotą konspiracyjną:
Ślubuję na Twoje ręce pełnić służbę w Szarych Szeregach, tajemnic organizacyjnych dochować, do rozkazów służbowych się stosować, nie cofnąć się przed ofiarą życia.
Podstawową zasadą programu było wychowanie przez walkę. Program został sprecyzowany w koncepcji Dziś, jutro, pojutrze:

  • „Dziś” oznaczało okres konspiracji i przygotowanie do powstania
  • „Jutro” – otwartą walkę zbrojną z okupantem, powstanie
  • „Pojutrze” – pracę w wolnej Polsce

Inna działalność

Organizacja harcerzy prowadziła ponadto akcję „M”, usiłując oddziaływać na całą młodzież niezorganizowaną. Wydawała wiele pism, w tym pisma Głównej Kwatery: „Źródło”, później „Dęby”, „Drogowskaz”, „Pismo Młodych”, „Brzask”, wydawała liczne broszury i książki, m.in. „O powołaniu naszego pokolenia”, „Wielka gra”, „Przodownik” i „Kamienie na szaniec”. Wyszkoliła ok. 300 instruktorów.
Oddział specjalny – III Kompania Wydzielona (nazwy: „Agat” – „Pegaz” – „Parasol”). Zadaniem oddziału było likwidowanie szczególnie szkodliwych hitlerowców – głównie funkcjonariuszy SS lub innych wysokich oficerów niemieckich.
Organizacja harcerzy poniosła bardzo duże straty, m.in. 20 lutego 1944 zginął prawdopodobnie w obozie Gross-Rosen twórca i pierwszy Naczelnik Florian Marciniak (aresztowany 6 maja 1943), w Powstaniu Warszawskim poległ zastępca Naczelnika Eugeniusz Stasiecki. Szare Szeregi zostały rozwiązane 17 stycznia 1945.

Ważniejsze Akcje Szarych Szeregów

  • Akcja Wieniec (I i II) – wysadzanie pociągów.
  • Meksyk II – 26 marca 1943 – Akcja pod Arsenałem – odbicie 21 więźniów z niemieckiego konwoju policyjnego, w tym Jana Bytnara „Rudego”, który zmarł po trzech dniach od ran, jakie hitlerowcy zadali mu podczas przesłuchań. Po akcji zmarli również: „Alek” – Aleksy Dawidowski i „Buzdygan” – Tadeusz Krzyżewicz. Dowódcą akcji był Stanisław Broniewski „Orsza”, a jego zastępcą Tadeusz Zawadzki „Zośka”.
  • Meksyk IV – odbicie Floriana Marciniaka (akcja odwołana).
  • Celestynów – 20 maja 1943 odbicie transportu więźniów do Oświęcimia.
  • Akcja Kutschera – 1 lutego 1944 – zamach (udany) na komendanta warszawskiej policji i SS Franza Kutscherę. Niemcy wstrzymali egzekucje dokonywane wcześniej publicznie na ulicach miasta.
  • Akcja Koppe – nieudany zamach na szefa policji niemieckiej w Generalnym Gubernatorstwie.
  • „Taśma” – Sieczychy – 20 sierpnia 1943 – likwidacja strażnic granicznych. Podczas tej akcji zginął Tadeusz Zawadzki „Zośka”.
  • „N” – akcja propagandowa wśród Niemców osłabiająca ich ducha walki.
  • „M” – akcja Młodzież.

Źródła:

  1. https://pl.wikipedia.org/wiki/Szare_Szeregi
  2. http://www.muzeum-ak.pl/szareszeregi/stowarzyszenie.php
  3. http://skierniewice.naszemiasto.pl/artykul/jubileuszowy-zlot-stowarzyszenia-szarych-szeregow-w,4681767,gal,t,id,tm.html
  4. https://graedu.pl/content/2557p.html





ZHP jest jedyną w Polsce organizacją skautową uznaną przez Światową Rodzinę Skautową i należy do WOSM i WAGGGS.